De kans om thuis ziek te worden door legionella is volgens het RIVM erg klein. Besmetting gebeurt door het inademen van fijne waterdruppeltjes, bijvoorbeeld onder de douche, en niet door het drinken van kraanwater. Het risico op ernstige ziekte ligt vooral bij mensen boven de 40 met een verminderde weerstand of een longziekte. De belangrijkste maatregel in huis is een boiler of combiketel die het water tot minimaal 60 °C verwarmt.
Hoe de bacterie in de longen komt
Legionella komt van nature voor in water en in tuinaarde, meestal in lage aantallen. Een mens raakt besmet als er kleine druppeltjes met de bacterie in de lucht komen en worden ingeademd. Het RIVM noemt als voorbeelden de douche, een tuinslang met sproeikop, een hogedrukspuit, een bubbelbad, luchtbevochtigers en apneu-apparatuur (CPAP). Buiten de woning kunnen natte koeltorens en bepaalde afvalwaterzuiveringen de bacterie over kilometers verspreiden.
Drinken van water met legionella maakt mensen niet ziek. Een uitzondering zijn mensen met ernstige slikproblemen, bij wie water in de longen kan komen. Legionellose is ook niet besmettelijk van mens op mens.
Wie ziek wordt, merkt dat volgens het RIVM meestal 2 tot 10 dagen na de besmetting. De ziekte begint met griepachtige klachten zoals koorts, spierpijn en hoofdpijn. Bij een deel van de patiënten volgt een longontsteking met hoesten en kortademigheid, de veteranenziekte. Ook diarree en verwardheid komen voor. Volgens de LCI-richtlijn van het RIVM wordt 98% van de gemelde patiënten met een legionellalongontsteking in het ziekenhuis opgenomen en ongeveer een kwart op de intensive care. Tussen 2017 en 2021 overleed 5 tot 7% van de gemelde patiënten.
Wie er ziek van wordt
De meeste mensen die legionella inademen, worden niet ziek. Onder de 40 jaar komt een longontsteking door legionella bijna niet voor. Het risico neemt toe met de leeftijd en bij een onderliggende ziekte: een chronische longziekte zoals COPD, diabetes, een chronische nierziekte, bepaalde vormen van kanker, ernstige hart- en vaatziekten en een verminderde afweer door ziekte of medicijnen. Ook roken vergroot het risico.
In Nederland worden jaarlijks 450 tot 650 gevallen van legionellalongontsteking gemeld bij de GGD. Ongeveer een derde van die patiënten was in de periode voor de ziekte op reis in het buitenland en is daar waarschijnlijk besmet. In de zomer zijn er meer meldingen dan in de winter. Opvallend is de rol van het weer: bij veel regen na een warme periode ziet het RIVM soms een duidelijke piek, terwijl warme en droge zomers juist minder meldingen geven.
Temperatuur: tussen 25 en 45 graden groeit hij
Legionella pneumophila, de soort die in Nederland meer dan 90% van de longontstekingen veroorzaakt, vermenigvuldigt zich tussen 25 en 45 °C. Onder de 20 °C overleeft de bacterie wel, maar groeit hij niet. Om hem te doden is volgens Dunea een temperatuur van minimaal 60 °C nodig.
De bacterie leeft niet los in het water, maar in biofilm: een dun slijmlaagje op de binnenkant van leidingen, kranen en voorraadvaten. Eencellige organismen, amoeben, grazen die biofilm af en nemen de legionellabacteriën op, die zich vervolgens in de amoebe vermenigvuldigen. In die beschermde vorm kan de bacterie volgens de LCI-richtlijn temperaturen tussen 50 en 60 °C overleven, en soms zelfs een korte verhitting boven 60 °C.
Dat verklaart het advies om warm water op minimaal 60 °C te houden. Het verklaart ook waarom water dat lang lauw blijft een risico is, zowel in de warme leiding als in een koude leiding die naast een warme leiding ligt en daardoor opwarmt. Het RIVM noemt zulke plekken hotspots. Een lagere boilertemperatuur vermindert kalkaanslag, maar Dunea wijst erop dat de grens van 60 °C voor bacteriën blijft gelden; meer daarover in hard water en kalk.
Hoe vaak de bron in huis ligt
Bij elke melding zoekt de GGD naar de mogelijke bron. De Bronopsporingseenheid Legionellapneumonie in Haarlem nam tussen 2013 en 2022 1.015 monsters bij mogelijke bronnen. Het huisadres van de patiënt werd het vaakst bemonsterd: 314 keer. In woningen werd de ziekmakende soort maar in 8% van de gevallen aangetroffen. Bij bubbelbaden was dat 50% en bij afvalwaterzuiveringen 35%.
Ook de vergelijking van bacteriën uit patiënten met bacteriën uit watermonsters wijst die kant op. In dezelfde periode lukte het bij 51 patiënten om de bron via DNA-typering met zekerheid vast te stellen. Bij 17 van hen was dat een afvalwaterzuivering, bij 11 een bubbelbad of wellnesslocatie en bij 8 het leidingwater of de cv-ketel thuis. Bij de meeste patiënten blijft de bron onbekend.
Dat de woning toch een bron kan zijn, bleek in 2022 tot 2024. Toen werden 25 patiënten ziek door een bepaald merk combiketel dat kort daarvoor bij hen thuis was geïnstalleerd. In dezelfde periode, in juli 2023, gaf de NVWA een veiligheidswaarschuwing uit over legionella in twee combiketels van het merk Ferroli. Sinds de herziening van de LCI-richtlijn eind 2025 wordt bij een patiënt die alleen thuis besmet kan zijn geraakt, ook in de woning bemonsterd als de warmwaterbereider op minder dan 60 °C staat, mits er een kweek van de bacterie uit de patiënt beschikbaar is.
Wat u thuis kunt doen
Het RIVM geeft een korte lijst. Stel de boiler of combiketel zo af dat het water minimaal 60 °C wordt. Hoe de verschillende toestellen warm water maken, staat in warm water in huis. Laat aanpassingen aan de waterleiding over aan een erkend installateur, die er onder meer op let dat koude leidingen niet naast warme lopen.
Mensen rond of boven de pensioenleeftijd, en mensen met een onderliggende ziekte, doen er volgens het RIVM goed aan om elke 2 à 3 jaar de doucheslang en douchekop te vervangen en een thermostatische mengkraan te laten reinigen.
Voor apparaten die water vernevelen, geldt: niet laten staan en schoonhouden. Laat een tuinslang of hogedrukspuit na gebruik leeglopen en leg hem niet in de zon. Leeg een plantenspuit na elk gebruik. Vul een CPAP-apparaat met afgekoeld gekookt water en ververs dat elke dag. Ververs het water in een luchtbevochtiger minstens één keer per week. Reinig een bubbelbad volgens de gebruiksaanwijzing.
Apparaten die het water altijd boven 60 °C verhitten of het niet vernevelen, zoals een waterkoker of koffiezetapparaat, geven volgens het RIVM geen risico op een legionellalongontsteking.
Doorspoelen na de vakantie: nuttig, maar geen bescherming
Lange tijd luidde het advies om na een vakantie alle kranen en de douche even te laten lopen. Het RIVM heeft dat advies bijgesteld. Doorspoelen ververst het water in de leidingen, en dat blijft zinvol. Maar legionella die in de biofilm zit, spoelt er niet mee weg, ook niet bij lang spoelen. Als legionellapreventie werkt het dus niet.
Het RIVM voegt daar geruststellend aan toe dat ziekmakende legionella meestal niet in de leidingen van een woning zit, en dat mensen er ook dan bijna nooit een longontsteking van krijgen. Voor risicogroepen is die kans wel groter. Wekelijks doorspoelen van de kranen blijft volgens het RIVM wel aanbevolen, om het water te verversen.