Drinkwaterbedrijven controleren hun water volgens een wettelijk meetprogramma dat elk jaar door de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) moet worden goedgekeurd. Ze meten bij de bron, tijdens de zuivering, in reservoirs en leidingen en aan de kraan bij klanten. In 2024 voerden de bedrijven samen 682.474 verplichte metingen uit. Volgens de ILT (rapport Drinkwaterkwaliteit 2024, december 2025) voldeed 99,84% daarvan aan de normen. De meeste overschrijdingen betroffen parameters zonder direct gezondheidsrisico. Bij legionella en lood lag de oorzaak meestal in de leidingen van gebouwen, niet in het water dat het drinkwaterbedrijf leverde.
Wie controleert wie
De Drinkwaterwet legt de verantwoordelijkheid voor schoon en veilig drinkwater bij het drinkwaterbedrijf. De eisen staan in het Drinkwaterbesluit en de Drinkwaterregeling. Elk bedrijf stelt jaarlijks een meetprogramma op. Hoeveel metingen erin staan, hangt af van hoeveel water het per dag in een leveringsgebied produceert. De monsters worden genomen en onderzocht door laboratoria die de minister van Infrastructuur en Waterstaat heeft aangewezen.
De ILT keurt de meetprogramma's goed, beoordeelt de resultaten en grijpt in als de kwaliteit of veiligheid in gevaar komt. Het RIVM verzamelt en verwerkt de gegevens voor de inspectie. Naast de 10 grote drinkwaterbedrijven houdt de ILT ook toezicht op ongeveer 230 bedrijven met een eigen winning die water aan anderen leveren, en op installaties in ziekenhuizen, zwembaden en sauna's, vanwege het risico op legionella.
De resultaten zijn openbaar. Een drinkwaterbedrijf moet kwaliteitsgegevens binnen 4 weken toegankelijk maken en elk jaar vóór 1 april een overzicht publiceren over het voorgaande jaar.
Bewaking begint in de rivier
Controle begint voordat het water de zuivering bereikt. Evides volgt de kwaliteit van het Maaswater vanaf de Belgische grens met sensoren en computers, en gebruikt daarnaast watervlooien en mosselen. Aan het gedrag van die dieren is te zien of er iets mis is met het water. WML gebruikt ze op dezelfde manier als levende waarschuwing. Wat bedrijven doen als er vervuiling aankomt, staat in het artikel over Rijn en Maas als drinkwaterbron.
Dat die bewaking een geschiedenis heeft, laat de laboratoriumfoto bovenaan zien. Die werd op 10 november 1986 gemaakt in het laboratorium van het Rijksinstituut voor Zuivering van Afvalwater, waar watermonsters uit de Rijn werden onderzocht. Op 1 november, 9 dagen eerder, was bij een brand in een opslagplaats van chemiebedrijf Sandoz bij Basel een grote hoeveelheid landbouwgif in de Rijn terechtgekomen. Stroomafwaarts stierven grote aantallen vissen, waaronder een groot deel van de palingen in de rivier.
Voor oppervlaktewater geldt een aparte regel. Een drinkwaterbedrijf mag geen drinkwater maken van water dat meer dan 30 dagen verontreinigd is met stoffen boven de waarden uit de Drinkwaterregeling, tenzij het daarvoor een ontheffing heeft.
Normen: van bacteriën tot bestrijdingsmiddelen
Het Drinkwaterbesluit kent 3 soorten parameters. Voor microbiologische parameters geldt geen enkele marge. In 100 milliliter drinkwater mag geen enkele E. coli-bacterie en geen enkele enterococ zitten. Hun aanwezigheid wijst op mogelijke besmetting met ziekteverwekkers.
Chemische parameters gaan over stoffen die bij langdurige of hoge blootstelling schadelijk kunnen zijn. Enkele normen: lood maximaal 5 microgram per liter, nitraat maximaal 50 milligram per liter, een bestrijdingsmiddel maximaal 0,10 microgram per liter per stof en 0,50 microgram voor alle samen. Sinds 12 januari 2026 geldt voor de som van PFAS een maximum van 0,10 microgram per liter. Het RIVM heeft een strengere richtwaarde voorgesteld; daarover meer in het stuk over PFAS en medicijnresten.
Indicatorparameters, zoals troebelheid, geur of ijzer, vormen geen direct gezondheidsrisico. Ze laten zien of de zuivering en het leidingnet goed werken.
Virussen en parasieten als Cryptosporidium en Giardia zijn in drinkwater niet te meten op het lage niveau dat voor de gezondheid telt. Bedrijven die oppervlaktewater gebruiken, berekenen daarom het infectierisico uit metingen in het ruwe water en uit wat hun zuivering verwijdert. De grens is 1 infectie per 10.000 mensen per jaar. In 2024 werd die berekening voor 6 productielocaties gemaakt; bij 3 daarvan werd niet voor alle micro-organismen aan de grens voldaan, en nemen de bedrijven maatregelen onder toezicht van de ILT.
Waar het misgaat: vaak achter de watermeter
Op de 682.474 metingen uit 2024 vonden de drinkwaterbedrijven 1.081 overschrijdingen. Het merendeel betrof indicatorparameters. Bij de microbiologische metingen, inclusief legionella, ging het in meer dan de helft van de gevallen om legionellagroei in de leidingen van gebouwen. Van de 50 overschrijdingen van de legionellanorm werden er 49 aan de tap gemeten, alle in binneninstallaties.
Bij de chemische parameters ging het meestal om lood, vrijwel altijd door loden leidingen in oudere woningen. Volgens de ILT ligt de verantwoordelijkheid dan bij de eigenaar van het pand. Het drinkwaterbedrijf informeert en adviseert. Wat u zelf kunt doen tegen legionella, leest u in het artikel over legionella in de leidingen.
Naast het vaste meetprogramma nemen bedrijven monsters na werkzaamheden, incidenten en klachten. Daarbij kreeg de ILT in 2024 207 meldingen van overschrijdingen, meer dan de 151 van 2023. Het ging vooral om E. coli en enterococcen na werk aan leidingen of installaties.
Kookadvies: wat het betekent en hoe lang het duurt
Als een monster wijst op bacteriële besmetting, nemen drinkwaterbedrijven herhalingsmonsters, spoelen of spuien ze de leidingen en geven ze zo nodig een kookadvies. U kookt het kraanwater dan 3 minuten voordat u het gebruikt om te drinken, voor koffie, thee, limonade of flesvoeding, om uw tanden te poetsen, om te koken en om groente en fruit te wassen. Waternet noemt ook drinkwater voor huisdieren.
In 2024 gaven drinkwaterbedrijven 5 keer een kookadvies voor een gebied met meer dan 10.000 aansluitingen. In voorgaande jaren gebeurde dat hooguit 1 keer per jaar. De ILT ziet aanwijzingen dat extreme regenval en technische problemen, zoals lekkende opslagruimtes voor drinkwater, een rol speelden.
WML kondigt een kookadvies aan met een rode kaart in de brievenbus en het einde ervan met een groene kaart. Bij grote gebieden informeren bedrijven via media, hun website en sociale media. Op waterstoring.nl ziet u of er in uw straat een advies geldt. Volgens WML duurt een kookadvies meestal enkele dagen.