Nederlands kraanwater voldoet aan de wettelijke normen, ook voor PFAS. Medicijnresten worden in drinkwater hooguit in sporen gevonden, meestal onder 0,05 microgram per liter, en volgens het RIVM ver onder het niveau waarop gezondheidseffecten te verwachten zijn. Microplastics haalt de zuivering er grotendeels uit. De zorg zit elders: in de bronnen. PFAS breken niet af, het RIVM adviseert een veel strengere richtwaarde dan de wet, en de kleine PFAS-stof TFA is met de gangbare zuivering nauwelijks te verwijderen.
Waarom deze stoffen 'nieuw' heten
De drinkwatersector spreekt van opkomende stoffen. Het gaat om verbindingen die al jaren in het milieu komen, maar waarvan pas recent duidelijk werd hoe wijdverspreid ze zijn. Laboratoria kunnen steeds lagere gehaltes aantonen. Daardoor worden ook stoffen zichtbaar die er waarschijnlijk al lang in zaten.
De aantallen zijn groot. Medicijnen voor mensen bevatten volgens het RIVM meer dan 2000 verschillende werkzame stoffen. Onder PFAS vallen enkele duizenden verbindingen. Voor de meeste bestaat geen eigen norm. Het RIVM legt medicijnresten in drinkwaterbronnen naast een signaleringswaarde van 1 microgram per liter. De gemeten concentraties liggen daar meestal onder.
Hoe drinkwaterbedrijven de wettelijke normen controleren, staat in het artikel over de controle van drinkwater van bron tot tappunt. Dit stuk gaat over wat er buiten die vaste lijst speelt.
PFAS: binnen de wet, boven het advies
PFAS zijn door de mens gemaakte stoffen die water en vet afstoten. Ze zitten in blusschuim, regenjassen, pannen en voedselverpakkingen. Ze breken niet of nauwelijks af, verspreiden zich makkelijk via lucht, bodem en water, en een deel ervan hoopt zich op in het lichaam.
De wet staat voor 20 PFAS samen 100 nanogram per liter toe. Het Nederlandse drinkwater voldoet daaraan. Het RIVM adviseert sinds nieuwe kennis over effecten op het immuunsysteem een richtwaarde van 4,4 nanogram per liter, uitgedrukt in PFOA-equivalenten. Elke PFAS wordt daarbij gewogen naar hoe schadelijk hij is vergeleken met PFOA.
In een rapport uit 2022 vergeleek het RIVM meetgegevens van 2015 tot februari 2021 met dat advies. Bij ruim de helft van de metingen in drinkwater uit rivierwater lag de concentratie hoger dan het deel dat drinkwater volgens de WHO mag innemen, maximaal 20% van de gezondheidskundige grenswaarde. Bij drinkwater uit grondwater gold dat voor 1 op de 10 metingen. De hoogste waarden liggen in West-Nederland.
Drinkwater is niet de grootste bron. Volgens berekeningen van het RIVM uit 2023 krijgen mensen via voedsel 3 keer zoveel PFAS binnen als via kraanwater. Via drinkwater alleen blijft de inname onder de grenswaarde, via voedsel en drinkwater samen niet.
TFA, de kleinste en lastigste
Trifluorazijnzuur, afgekort TFA, is een kleine PFAS. Het ontstaat onder meer bij de afbraak van PFAS-houdende gewasbeschermingsmiddelen. In september 2026 publiceerde de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) een rapport over de risico's ervan voor drinkwater.
De cijfers zijn fors. Het gebruik van PFAS-houdende pesticiden steeg tussen 2022 en 2024 van 250.000 naar 456.000 kilo. Daardoor komt volgens berekeningen van de ILT jaarlijks ten minste 21.000 kilo TFA vrij. Drinkwater uit oppervlaktewater bevat volgens de inspectie meestal meer PFAS dan de RIVM-richtwaarde, en die PFAS bestaat voor een groot deel uit TFA.
TFA zakt sneller door naar diep grondwater dan andere PFAS. Als er niets verandert, komt het gehalte in het diepe grondwater waaruit drinkwater wordt gemaakt volgens de ILT binnen 20 jaar boven het RIVM-advies. Drinkwaterbedrijven kunnen TFA met de gebruikelijke technieken nauwelijks verwijderen. Nieuwe technieken zijn duur en kosten veel energie; de inspectie schat de kosten voor drinkwaterzuivering op miljarden.
Medicijnresten: via het toilet naar de rivier
Medicijnresten komen vooral via urine en ontlasting in het riool, en soms doordat een zalf wordt afgewassen. Hoeveel er daarna via de zuivering in het oppervlaktewater belandt, en wat een extra zuiveringsstap kan doen, staat in het artikel over rioolwaterzuivering. Hier gaat het om wat er van die resten overblijft op weg naar de kraan.
De concentraties nemen stap voor stap af. In gezuiverd afvalwater meet het RIVM tot 10 microgram per liter, in het ontvangende oppervlaktewater gemiddeld tot 1 microgram. Grondwater bevat ongeveer 100 keer minder dan oppervlaktewater. In drinkwater gaat het, als er iets wordt gevonden, meestal om minder dan 0,05 microgram per liter. Voorbeelden zijn het diabetesmiddel metformine, het contrastmiddel jomeprol en het afbraakproduct guanylureum. Het RIVM ziet ook met gecombineerde effecten van stoffen geen gezondheidsrisico.
Voor waterdieren ligt dat anders. Van ongeveer 80 onderzochte werkzame stoffen kwamen er 5 in hogere concentraties voor dan veilig is voor waterorganismen, waaronder de pijnstiller diclofenac en het anti-epilepticum carbamazepine (RIVM, 2016). De grote rivieren en de innamepunten voor drinkwater worden vooral beïnvloed door medicijnresten uit het buitenland. Sinds 2016 werken overheid, zorg en watersector samen in de Ketenaanpak Medicijnresten uit Water. Ziekenhuizen zuiveren vaker hun eigen afvalwater en patiënten krijgen na een CT-scan steeds vaker een plaszak mee voor het contrastmiddel.
Microplastics: 18 deeltjes per kubieke meter
Microplastics zijn stukjes kunststof kleiner dan 5 millimeter. Ze komen onder meer van bandenslijtage, plastic korrels uit de industrie en afval. Hoe schadelijk ze voor mensen zijn, is volgens het RIVM nog grotendeels onbekend.
Dunea en Waternet lieten Het Waterlaboratorium onderzoeken hoeveel er uit de kraan komt. Het laboratorium mat stap voor stap in de zuivering en zeefde daarna op 12 plekken in het leidingnet, 6 per bedrijf, telkens 24 uur lang 10.000 liter kraanwater, van grof naar steeds fijner. In het drinkwater bleven gemiddeld 18 deeltjes groter dan 0,05 millimeter per kubieke meter over. De kleinste deeltjes, nanoplastics, zijn met de huidige methoden nog niet goed te meten. KWR werkt aan een techniek die dat wel kan. Hoe flessenwater zich op dit punt verhoudt tot kraanwater, leest u in kraanwater of flessenwater.
Een filter thuis lost dit niet op
Wie zich zorgen maakt, overweegt soms een waterfilter. Roberta Hofman, onderzoeker waterbehandeling bij KWR, noemt dat in Nederland overbodig. Een koolfilter in een waterkan haalt TFA er niet uit. Andere PFAS houdt zo'n filter maar korte tijd vast; daarna breken ze door en kan het filter eerder opgenomen stoffen weer afgeven. Een filter dat niet op tijd wordt vervangen, kan bovendien bacteriegroei geven. Een membraanfilter achter de watermeter verwijdert vrijwel alles, maar het water met de afgevangen stoffen wordt geloosd: volgens Hofman gaat zo 70 tot 80% van het drinkwater verloren. Koken heeft volgens het Drinkwaterplatform ook geen zin, omdat de stoffen er niet door uit het water verdwijnen.
Hofman geeft een rekensom voor de verhoudingen. Stel dat kraanwater 1 microgram ongewenste stof per liter bevat en iemand drinkt 2 liter per dag. Dan duurt het 685 jaar om de hoeveelheid werkzame stof van 1 paracetamoltablet binnen te krijgen.
De drinkwaterbedrijven zelf wijzen naar de bron. Zij kunnen PFAS deels verwijderen met actieve kool, poederkool of membranen, maar de stoffen verdwijnen dan niet: ze komen in een reststroom terecht. Daarom pleiten de drinkwaterbedrijven voor een Nederlands en Europees verbod op PFAS en voor het stoppen van lozingen.