Warm water komt in de meeste Nederlandse huizen uit een combiketel op gas, die het water pas verwarmt als u de kraan opendraait. Daarnaast bestaan toestellen die een voorraad warm houden: de elektrische boiler, de zonneboiler en het voorraadvat van een volledig elektrische warmtepomp. Volgens Milieu Centraal gaat bijna een kwart van het gasverbruik van een huishouden naar warm water, gemiddeld 240 kubieke meter per jaar. Welk toestel het zuinigst is, hangt af van de woning, het aantal bewoners en vooral van de afstand tussen toestel en kraan.
Doorstromen of op voorraad
Alle warmwatertoestellen in huis werken volgens een van twee principes. Een doorstroomtoestel verwarmt het water op het moment dat het door het apparaat stroomt. De geiser en de combiketel zijn de bekendste voorbeelden. Een voorraadtoestel houdt een vat met warm water op temperatuur, zodat er direct een flinke hoeveelheid klaarstaat. Daartoe horen de elektrische boiler, de zonneboiler en het boilervat bij een warmtepomp.
Beide principes hebben een eigen zwakte. Een doorstroomtoestel kan maar een beperkte hoeveelheid water per minuut verwarmen. Een voorraadtoestel verliest voortdurend een beetje warmte door de wand van het vat, ook als niemand warm water gebruikt.
Voor voorraadtoestellen geldt bovendien een ondergrens. Het water in het vat moet regelmatig minstens 60 °C worden, omdat de legionellabacterie zich in lauw water vermenigvuldigt. Waarom die grens er ligt, staat in het artikel over legionella in de leidingen.
De combiketel: één toestel voor verwarming en kraan
Een combiketel verwarmt zowel het water voor de radiatoren als het water voor douche en keuken. Het tapwater wordt via een warmtewisselaar opgewarmd, zonder dat het zich mengt met het cv-water.
Voor warm water heeft een combiketel een ecostand en een comfortstand. In de comfortstand houdt de ketel de warmtewisselaar voortdurend op temperatuur, zodat het warme water sneller komt. Dat kost gas. Volgens Milieu Centraal bespaart de ecostand ongeveer 15 kubieke meter gas per jaar. De prijs is een extra wachttijd van enkele seconden tot 30 seconden, bovenop de tijd die het afgekoelde water in de leiding nodig heeft om weg te stromen. Die extra wachttijd kost wat koud water, maar geen gas. Installateurs zetten de comfortstand volgens Milieu Centraal vaak standaard aan.
Voor de temperatuur van het tapwater raadt Milieu Centraal 60 °C aan in plaats van 80 °C, en niet lager.
Bij de aankoop speelt de vraag hoeveel warm water de ketel per minuut moet kunnen leveren. Op het energielabel staat dat aangegeven met S, M, L of XL. Daarnaast deelt het Gaskeur-keurmerk van Kiwa toestellen in zes warmwaterklassen in, van CW1 tot en met CW6. Een grote capaciteit is volgens Milieu Centraal alleen nodig als er twee douches tegelijk moeten draaien of als een bad snel vol moet. Een ketel met veel capaciteit heeft voor warm water meestal een lager rendement, en met een spaardouchekop is die capaciteit niet nodig.
Elektrische boilers en toestellen in de keuken
Een elektrische boiler van meer dan 20 liter verbruikt in een gemiddeld huishouden bijna 1.700 kWh per jaar, rekent Milieu Centraal voor. Een tijdklok helpt: het vat hoeft niet de hele dag warm te blijven als er niemand thuis is.
In de keuken worden verschillende kleine toestellen aangeboden. Milieu Centraal zette het jaarverbruik op een rij:
Een elektrische doorstromer bij de kraan, samen met een waterkoker voor kokend water: gemiddeld 220 kWh per jaar. Wel vraagt zo'n doorstromer veel vermogen in korte tijd, waarvoor een aansluiting met drie fasen nodig is.
Een goed geïsoleerde combi-kokendwaterkraan, die kokend en gewoon warm water geeft: ongeveer 290 kWh. Een slecht geïsoleerde variant verbruikt ongeveer 480 kWh.
Een close-in boiler van 5 tot 10 liter onder het aanrecht, met een waterkoker ernaast: ongeveer 370 kWh.
Toch raadt Milieu Centraal zulke extra toestellen meestal af. Een nieuw apparaat kost grondstoffen en energie, terwijl het hoofdtoestel het warme water al levert. Een extra toestel is pas te overwegen als de leiding van het hoofdtoestel naar de keukenkraan 15 meter of langer is. Een close-in boiler die er al hangt, staat het best op 60 °C: vergeleken met 80 °C scheelt dat volgens Milieu Centraal ruim 80 kWh per jaar.
De warmtepomp en zijn boilervat
Bij warmtepompen is het verschil tussen hybride en volledig elektrisch voor warm water beslissend. Een hybride warmtepomp verwarmt het huis samen met de cv-ketel, maar het warme tapwater komt dan nog uit die ketel op gas.
Een volledig elektrische warmtepomp levert ook het tapwater. Daarvoor hoort er een voorraadvat bij, ook wel boilervat genoemd. Vaak zit het vat in hetzelfde toestel, dat daardoor ongeveer zo groot is als een hoge koelkast. Het kan ook los staan, liggend onder een schuin dak of zelfs in een schuur, al kost een koude plek meer stroom.
Milieu Centraal geeft een vuistregel voor de grootte, uitgaande van gemiddeld douchegedrag van 7,4 minuten per beurt:
2 personen: 80 liter 4 personen: 150 liter 6 personen: 220 liter
Wie korter doucht of een spaardouchekop gebruikt, kan toe met minder. De losse warmtepompboiler, die alleen tapwater maakt, noemt Milieu Centraal geen slimme keuze: hij bespaart minder gas dan een hybride warmtepomp en is vooral interessant in een huis dat met een airco of biomassaketel wordt verwarmd.
Zonneboiler: de zon als voorverwarmer
Een zonneboiler bestaat uit een collector op het dak en een voorraadvat in huis. Een vloeistof in de collector kan bij zonneschijn oplopen tot 90 °C en geeft zijn warmte in het vat af aan het tapwater. Vooral in de winter wordt het water niet warm genoeg. Dan stookt de cv-ketel het bij tot minstens 60 °C.
Voor 3 personen volstaan volgens Milieu Centraal een collector van 2,5 vierkante meter en een vat van 120 liter. Zo'n systeem kost ongeveer € 4.100 inclusief installatie, waarop ongeveer € 1.200 subsidie mogelijk is. De besparing bij een hr-ketel is ongeveer 45% van het gas voor warm water, voor 3 personen zo'n 150 kubieke meter per jaar. Een zonneboiler gaat gemiddeld 20 jaar mee. Naast een volledig elektrische warmtepomp valt de besparing een stuk lager uit.
De leiding naar de kraan telt mee
Welk toestel het ook is: het warme water moet eerst door een leiding die tussen twee tapbeurten is afgekoeld. Dat water loopt ongebruikt weg, en de warmte waarmee de leiding opnieuw wordt opgewarmd, gaat verloren. Milieu Centraal adviseert daarom om leidingen van de combiketel naar badkamer en keuken te beperken tot maximaal 10 meter, en voor de keuken een leiding met een binnendiameter van hooguit 10 millimeter te gebruiken.
Een eenvoudige rekensom laat zien waarom die diameter uitmaakt. Een leiding met een binnendiameter van 10 millimeter bevat ongeveer 0,08 liter per meter. Bij een gangbare koperen leiding van 15 millimeter, met een binnendiameter van ongeveer 13 millimeter, is dat 0,13 liter per meter. Over 10 meter is het verschil 0,8 tegenover 1,3 liter, bij elke keer dat de kraan open gaat nadat de leiding is afgekoeld.
Wie een nieuwe ketel laat plaatsen, heeft hier invloed op. Moderne ketels zijn compacter, zodat ze vaker dicht bij keuken en badkamer kunnen hangen.
Warmte terugwinnen onder de douche
Het meeste warme water verdwijnt na een paar seconden in de afvoer, nog altijd warm. Een douche-wtw benut die warmte. Het wegstromende water loopt langs een warmtewisselaar en verwarmt daar het koude water dat naar de douche gaat, zonder dat de twee zich mengen. Volgens Milieu Centraal daalt het energieverbruik voor douchen daardoor met 40 tot 50%, ongeacht of het water uit een cv-ketel, een warmtepomp of een warmtenet komt. Een douche-wtw gaat ongeveer 30 jaar mee. Bij een warmtepomp kan het voorraadvat daardoor kleiner uitvallen.
Meestal is een kleine verbouwing nodig, maar er bestaan ook losse systemen die op de douchevloer liggen en aan de mengkraan worden gekoppeld. Andere manieren om zuiniger te douchen, van een spaardouchekop tot een douchetimer, staan in water besparen in huis.