Een tuin werkt als spons als het regenwater dat erop valt de grond in kan zakken in plaats van via tegels en putjes naar het riool te stromen. Dat vraagt drie dingen: zo weinig mogelijk verharding, een plek waar water even mag blijven staan, en grond die het water kan opnemen. Milieu Centraal houdt als vuistregel aan dat niet meer dan 15 vierkante meter van een tuin verhard is en de rest voor minstens 80% uit groen bestaat. Wie ook de regenpijp afkoppelt, moet uitrekenen of de tuin het water van het dak aankan.
De helft van de regen valt op privéterrein
In de bebouwde kom valt ongeveer de helft van de regen op straten, pleinen en plantsoenen. De andere helft komt terecht op daken en in tuinen, schrijft Stichting RIONED, het kennisplatform voor riolering. Voor het deel achter de voordeur is de eigenaar zelf verantwoordelijk.
Dat is geen vrijblijvend advies. Volgens RIONED moet een huiseigenaar het regenwater op zijn terrein zelf verwerken, net zoals de gemeente dat op gemeentegrond doet. Hoeveel u precies moet opvangen, staat in de regels van uw gemeente.
In de praktijk ligt er in veel tuinen vooral steen. Uit een rapport van Stichting Steenbreek, aangehaald door het NK Tegelwippen, blijkt dat ruim een derde van de Nederlandse tuinen voor minstens de helft betegeld is. In de drie grote steden geldt dat voor bijna 2 op de 3 tuinen. Regen die op zo'n tuin valt, loopt naar de straat en bij een gemengd riool mee naar de rioolwaterzuivering. Hoe dat stelsel werkt, staat in het artikel over de riolering.
Rekenen in liters: wat uw dak en tuin te verwerken krijgen
Regen wordt gemeten in millimeters, en 1 millimeter is precies 1 liter per vierkante meter. Met dat gegeven kunt u zelf uitrekenen wat er op uw perceel neerkomt. Een dak van 40 vierkante meter vangt bij een bui van 25 millimeter 1.000 liter op. Valt die hoeveelheid binnen een uur, dan spreekt het KNMI van een hoosbui; hoe u het huis daarop voorbereidt, staat in uw huis voorbereiden op een hoosbui.
In een gewoon jaar valt in Nederland ongeveer 800 millimeter. Het grootste deel daarvan komt als lichte regen of motregen, die vanzelf in de grond verdwijnt. Het probleem zit in de korte, hevige buien.
Voor het afkoppelen van een regenpijp geeft Milieu Centraal een vuistregel: reken per vierkante meter dak op ongeveer een halve vierkante meter onverharde grond die 5 tot 7 centimeter water kan bergen. Het dak van 40 vierkante meter vraagt dus zo'n 20 vierkante meter plantvak of gazon die iets lager ligt dan de rest van de tuin. Wie die ruimte niet heeft, kan ondergronds bergen (zie verderop) of een afkoppelstuk met een klep plaatsen, zodat het water bij een zware bui toch naar het riool kan.
Eerst de grond: zand, klei of hoog grondwater
Of een tuin water opneemt, hangt vooral af van de bodem. Zandgrond laat water snel door. Kleigrond doet dat vaak nauwelijks, en op veel plekken in West-Nederland staat het grondwater volgens RIONED maar 10 tot 30 centimeter onder het maaiveld.
Milieu Centraal raadt aan vooraf een emmertest te doen om te zien hoe snel het water wegzakt. Een tweede aanwijzing krijgt u bij het graven: vult een gat zich meteen met water, dan staat het grondwater te hoog en is afkoppelen naar de tuin geen goed idee.
Op klei of bij hoog grondwater werkt een verdiept stuk gazon of een wadi te traag. Milieu Centraal noemt daar een buffervijver als alternatief: een regenwatervijver met een wisselend peil, vol na een bui en bijna leeg na een droge periode. Loopt het water in de hele tuin slecht weg, dan kunnen drainagegaten van zo'n 50 centimeter diep, gevuld met grind of drainagezand, helpen.
Bovengronds bergen: laagte, wadi en vijver
De effectiefste opvang is volgens RIONED een lege bak die zich alleen bij regen vult. Denk aan een gazon dat lager ligt dan het terras, een verdiepte zitkuil of een vijver waarvan het peil mag stijgen. Wat hoogteverschil in de tuin helpt ook. Water stroomt naar de laagste plek; leg die daarom zo ver mogelijk van het huis.
Een wadi is een begroeide, verlaagde strook die na een hevige bui volloopt en daarna leegzakt. Het verschil met een swale zit alleen in de vorm, schrijft Milieu Centraal. Beide werken het best op zandgrond.
Voor elke vorm van bovengrondse opvang geldt een termijn: na 2 dagen moet het water weg zijn, anders is er geen ruimte voor de volgende bui.
Ook een klein stuk grond telt mee. Wie geen tuin heeft, kan een rij stoeptegels langs de gevel vervangen door een geveltuin, zoals op de foto bovenaan. Daar komen twee regenpijpen uit in een strook keien en planten, zodat het dakwater langs de muur de grond in trekt.
Ondergronds bergen: grindkoffer of krat
Is er geen ruimte voor een laagte, dan kan het water onder het terras of gazon worden opgevangen. Een grindkoffer is een kuil met geotextiel, gevuld met grind. Ongeveer een derde van de ruimte tussen de stenen is beschikbaar voor water. RIONED rekent voor dat een grindbed van 3 bij 4 meter en 30 centimeter diep 1.200 liter kan bergen.
Infiltratiekratten zijn kunststof kisten die in geotextiel worden gewikkeld en ingegraven. Milieu Centraal hanteert als vuistregel 20 liter kratvolume per vierkante meter afgekoppeld dak. Voor het voorbeelddak van 40 vierkante meter is dat 800 liter. De kosten liggen volgens Milieu Centraal vanaf ongeveer € 400 voor een krat van 200 liter met toebehoren; een grindkoffer van dezelfde inhoud kost zo'n € 60 tot € 80.
Ondergrondse opvang heeft nadelen. U ziet niet wanneer het systeem dichtslibt. Een zandvanger met bladvanger voor de ingang is daarom nodig, en het systeem moet ontlucht zijn. Leg kratten volgens Milieu Centraal minstens 2 meter van de fundering en van bomen, met minstens 25 centimeter grond erboven. Het werkt alleen als de grond eromheen goed doorlatend is.
Bij elke opvang hoort een noodoverloop: een goot of rand waarover het teveel naar een lager deel van de tuin, de straat of een sloot stroomt. Een overloop op het riool overlegt u vooraf met de gemeente.
Minder tegels, en wat er dan onder vandaan komt
Tegels wippen is de goedkoopste maatregel, maar vraagt meer voorbereiding dan het lijkt. Onder bestrating ligt vaak een laag zand. Milieu Centraal adviseert eerst één tegel op te lichten en te meten hoe dik die laag is. Is dat meer dan 10 centimeter, dan moet een deel weg. Planten hebben in totaal zo'n 30 centimeter geschikte grond nodig. Het zand kunt u gebruiken om hoogteverschillen te maken of het resterende terras iets af te laten lopen naar de tuin in plaats van naar de achterdeur.
Wie geen planten wil, kan kiezen voor grind, schelpen, boomschors of grasbetontegels. Die laten water door, al missen ze de verkoeling van groen. RIONED noemt ook klinkers met een brede voeg, gevuld met split. Het NK Tegelwippen telt sinds 2021 het aantal tegels dat gemeenten en bewoners vervangen door groen; volgens de teller op de website waren dat er in september 2026 ruim 23 miljoen.
Een regenton vult de spons aan, maar vervangt hem niet. Een ton van 100 tot 300 liter is bij een flinke bui snel vol. Milieu Centraal wijst er wel op dat het opgevangen water in droge periodes drinkwater voor de tuin bespaart; meer daarover in water besparen in huis. Zaag niet zomaar in een oude regenpijp: sommige zijn van asbestcement gemaakt.