Onder de Hollandse duinen ligt zoet grondwater, maar te weinig om de steden aan de kust van drinkwater te voorzien. Daarom pompen Waternet, Dunea, PWN en Evides voorgezuiverd rivier- of meerwater de duinen in. Het water zakt door het zand, mengt met regenwater en wordt na 1 tot 3 maanden weer opgepompt. In die tijd maakt de bodem bacteriën en virussen onschadelijk. Daarna volgt nog een nazuivering in een productielocatie, waarna het water als drinkwater het net in gaat.
Een zoete voorraad op zout grondwater
Langs de kust is het grondwater brak of zout, door de nabijheid van de zee. Onder de duinen is dat anders. Regen die in het duinzand zakt, vormt daar een voorraad zoet water die als een bel boven het zwaardere zoute grondwater ligt. Dunea noemt het bijzonder in Nederland dat het grondwater onder de duinen wel zoet is. Het is hetzelfde soort water als het grondwater in het binnenland, met één verschil: de voorraad is klein en wordt tegenwoordig kunstmatig aangevuld.
Die voorraad heeft ook een functie voor het duin zelf. Ze houdt zout water tegen en voedt natte duinvalleien. Wie er te veel uit haalt, laat het duin uitdrogen. Dat is precies wat in de 20e eeuw gebeurde.
Van duinwater naar rivierwater in het duin
De duinen zijn de oudste bron van leidingwater in Nederland. Op 12 december 1853 konden Amsterdammers bij de Haarlemmerpoort voor het eerst duinwater halen, voor 1 cent per emmer. Het water kwam uit het gebied dat nu de Amsterdamse Waterleidingduinen heet.
De steden groeiden en het verbruik steeg. Rond 1950 werd het volgens Waternet moeilijk om genoeg water te winnen, omdat de duinen uitdroogden. In 1952 werd daarom de Watertransportmaatschappij Rijn-Kennemerland (WRK) opgericht. Sinds 1957 pompt die voorgezuiverd rivierwater naar de Noord-Hollandse duinen, eerst uit het Lekkanaal bij Nieuwegein en sinds 1981 ook uit het IJsselmeer. De WRK heeft er 302 kilometer leiding voor aangelegd. Dunea volgde in 1976 met water uit de Afgedamde Maas.
Het principe heet infiltratie: water wordt in plassen en kanalen gelaten en zakt vandaar de bodem in. Zo'n infiltratiekanaal in de Amsterdamse Waterleidingduinen ziet u bovenaan deze pagina. Het noorden van dat gebied bestaat uit een uitgestrekt complex van zulke kanalen.
4 bedrijven, 4 routes
Waternet haalt water uit het Lekkanaal bij Nieuwegein, zuivert het voor en pompt het naar de Amsterdamse Waterleidingduinen tussen Zandvoort en Noordwijk. Elk jaar gaat het om 70 miljoen kubieke meter. Het water doet er ongeveer 90 dagen over om door het zand te zakken en stroomt daarna naar de zuivering in Leiduin. Zo ontstaat 66% van het Amsterdamse drinkwater.
PWN zuivert jaarlijks ruim 45 miljoen kubieke meter IJsselmeerwater voor in Andijk en brengt het via ondergrondse leidingen naar de duinen. Na ongeveer een maand wordt het weer opgepompt. De WRK levert daarnaast Lekkanaalwater aan de duinen bij Castricum.
Dunea neemt water in uit de Afgedamde Maas bij Brakel. Dat is een zijtak van de Maas van 12 kilometer met weinig stroming, waar het water gemiddeld 2 maanden verblijft. In Bergambacht wordt het voorgezuiverd, daarna gaat het naar de duinen tussen Monster en Katwijk. Daar blijft het opnieuw gemiddeld 2 maanden.
Evides neemt water in uit het Haringvliet, zuivert het voor in Ouddorp en laat het infiltreren in de duinen van Goeree. Na minimaal 30 dagen wordt het opgepompt.
Wat het duinzand doet
In de infiltratieplassen zakt het water langzaam de bodem in en vermengt het zich met regenwater dat in de duinen is gevallen. Tijdens die bodempassage worden ongewenste bacteriën en virussen op natuurlijke wijze onschadelijk gemaakt, schrijft Dunea. PWN wijst op de koele, donkere duinbodem waarin het zand schadelijke stoffen en bacteriën uit het water filtert.
De verblijftijd is een ontwerpkeuze. Hoe langer het water in de bodem blijft, hoe verder die natuurlijke zuivering gaat. De getallen die de bedrijven noemen lopen uiteen van minimaal 30 dagen bij Evides tot ongeveer 3 maanden bij Waternet.
De voorzuivering vooraf is niet vrijblijvend. Dunea laat een deel van het water in Bergambacht door een installatie met uv-licht, ozon en waterstofperoxide gaan, om medicijnresten, bestrijdingsmiddelen en hormoonverstorende stoffen te verwijderen voordat het water de duinen bereikt.
De nazuivering na het duin
Opgepompt duinwater is nog geen drinkwater. Bij Dunea wordt het eerst onthard, van ongeveer 13 graden Duitse hardheid naar zacht water. Dat gebeurt in reactoren waarin kalk neerslaat op zwevende zandkorrels. Poederkool haalt de laatste sporen van bestrijdingsmiddelen weg en verbetert de smaak. Via cascades komt er zuurstof in het water, waarna snelfilters ijzer, mangaan en de poederkool opvangen. Als laatste stap stroomt het water langzaam door overdekte zandfilters, waarvan de biologische werking het water betrouwbaar maakt.
In Leiduin gebruikt Waternet een vergelijkbare reeks: snelfiltratie, ozon, ontharding, actieve kool en een langzaam zandfilter. Het resultaat is zacht water. Waternet noemt een gemiddelde hardheid van 7,8 graden Duitse hardheid.
Waterwingebied en natuurgebied tegelijk
De duinen waar water wordt gewonnen, zijn ook natuurgebieden. De Amsterdamse Waterleidingduinen beslaan 3400 hectare, liggen in de gemeenten Zandvoort, Noordwijk en Bloemendaal en zijn eigendom van de gemeente Amsterdam. Het gebied is een Natura 2000-gebied. Bezoekers hebben een dag- of jaarkaart nodig en mogen er alleen wandelen.
Dunea beheert Meijendel, Berkheide en Solleveld, onderdeel van Nationaal Park Hollandse Duinen. In Meijendel kijkt u vanaf de hoge duinen uit over de infiltratieplassen. Berkheide is niet toegankelijk voor bezoekers, om de kwetsbare natuur te beschermen.
De combinatie is niet zonder spanning. Kanalen en plassen hebben het oorspronkelijke duinlandschap veranderd. De beheerders combineren onderhoud aan de winning daarom met natuurontwikkeling. Dunea startte in 2024 bijvoorbeeld een renovatie- en natuurontwikkelproject in Berkheide. Wie wil zien waar het rivierwater vandaan komt voordat het de duinen bereikt, leest verder over de inname uit Rijn en Maas.