De zee voor de Nederlandse kust is sinds 1890 ongeveer 25 centimeter gestegen, en de stijging gaat sneller. Het KNMI verwacht rond 2100 een verdere stijging van 26 tot 73 centimeter als de wereld weinig broeikasgassen uitstoot, en van 59 tot 124 centimeter bij een hoge uitstoot. Nederland kan daarmee leven, concludeerde het Kennisprogramma Zeespiegelstijging in 2026, maar het kost meer zand, hogere dijken, meer pompen en minder zoet water. Vanaf een halve meter stijging staan er grote keuzes aan te komen.
Wat er al gemeten is
Nederland meet de zeespiegel al lang langs de eigen kust, ten opzichte van het Normaal Amsterdams Peil (NAP). Volgens het KNMI steeg het water sinds 1890 met 25 centimeter, gemiddeld ruim 1,9 millimeter per jaar. Wie achter een dijk woont, merkt ook de bodemdaling: die is volgens het KNMI verantwoordelijk voor ongeveer een kwart van de relatieve stijging, het verschil tussen land en zee. Bij Delfzijl, waar gas is gewonnen, daalt de bodem aanzienlijk sneller.
Belangrijker dan het totaal is het tempo. Na correctie voor schommelingen in wind rekent het KNMI met 1,8 millimeter per jaar tussen 1890 en 1993, en 2,9 millimeter per jaar tussen 1993 en 2021. Wereldwijd is de versnelling nog duidelijker: van 2,3 millimeter per jaar in 1971-2018 naar 3,7 millimeter per jaar in 2006-2018. De oorzaak is opwarming. Zeewater zet uit als het warmer wordt, en de ijskappen van Groenland en Antarctica verliezen massa. Tussen 2009 en 2018 ging dat volgens het KNMI zeven en vier keer zo snel als tussen 1992 en 2001.
De scenario's tot 2100, en daarna
In de KNMI'23-klimaatscenario's hangt de toekomst vooral af van de wereldwijde uitstoot. Ten opzichte van de periode 1995-2014 rekent het KNMI voor de Nederlandse kust met deze stijging:
Rond 2050: 16 tot 34 centimeter bij lage uitstoot, 19 tot 38 centimeter bij hoge uitstoot.
Rond 2100: 26 tot 73 centimeter bij lage uitstoot, 59 tot 124 centimeter bij hoge uitstoot.
Die bandbreedtes zijn groot, en er is een onzekerheid die er niet in zit. Als de Antarctische IJskap al vóór 2100 instabiel wordt, kan de bovengrens volgens het KNMI oplopen tot 2,5 meter. Op lange termijn is voor Nederland vooral Antarctica bepalend: het smelten van Groenland draagt voor onze kust relatief weinig bij.
De stijging stopt ook niet in 2100. De ijskappen reageren traag en zijn nog niet in evenwicht met het huidige klimaat. Zelfs in het lage scenario is de zee na 2150 waarschijnlijk meer dan een meter hoger. In het hoge scenario gaat het rond 2300 om 2 tot 6 meter. Een geruststellende kanttekening van het KNMI: de kans op een zware noordwesterstorm verandert niet. De stormvloeden worden wel hoger, omdat ze op een hogere zee beginnen.
Wat u er nu al van merkt
Aan het strand is de stijging nauwelijks te zien, omdat Rijkswaterstaat de kust bijhoudt. Zonder ingrijpen zouden golven en stroming zand wegnemen en zou de kustlijn landinwaarts schuiven. Sinds 1990 geldt daarom een meetlat, de Basiskustlijn. Elk jaar wordt de kust per boot en vliegtuig opgemeten; waar minder zand ligt dan nodig, komt er zand bij. Gemiddeld gaat het om 10 miljoen kubieke meter per jaar, opgezogen van de Noordzeebodem op 10 kilometer of meer uit de kust en op het strand of vlak ervoor weer neergelegd.
De foto bovenaan laat een andere aanpak zien: de Zandmotor bij Ter Heijde, in juni 2012, met net aangeplant helmgras. In 2011 werd daar in één keer ruim 20 miljoen kubieke meter zand opgespoten, een schiereiland van 128 hectare. Wind en stroming verspreiden het zand sindsdien langs de kust tussen Hoek van Holland en Scheveningen.
Op andere plekken merkt u het aan de keringen. De Oosterscheldekering, die nu gemiddeld ongeveer eens per jaar sluit, zal volgens het KNMI aan het eind van de eeuw 3 keer per jaar moeten sluiten bij lage uitstoot en 20 keer bij hoge uitstoot, als het sluitpeil van 3 meter boven NAP gelijk blijft. Het onderhoudsseizoen, nu van april tot oktober, wordt korter. Hoe de kering werkt, staat in de Deltawerken. En bij de Afsluitdijk moest al een gemaal komen, omdat er steeds minder momenten zijn waarop het IJsselmeer onder vrij verval naar de Waddenzee kan lozen.
Zes jaar onderzoek, drie gevolgen
Van 2019 tot juni 2026 onderzocht het Kennisprogramma Zeespiegelstijging wat een hogere zee voor Nederland betekent. Het ziet drie gevolgen. De zee neemt meer zand weg uit de kustzone. Stormvloeden worden hoger, dus zonder extra maatregelen wordt de kans op een overstroming groter. En er komt meer zout water in meren, rivieren en polders, terwijl er door klimaatverandering in de zomer minder rivierwater is om het terug te duwen. Dat laatste raakt de landbouw en de drinkwaterbedrijven; meer daarover in droogte en verzilting.
De eerste conclusie is dat de huidige aanpak moet worden opgeschaald: meer zandsuppleties, hogere en bredere dijken en een ander landgebruik waar het water zouter wordt. Daarvoor moet nu al ruimte worden vrijgehouden, zowel naast de dijken als op de Noordzee, waar het zand vandaan moet komen.
De keuzes vanaf een halve meter
Vanaf een halve meter stijging ontstaan volgens het kennisprogramma steeds meer knelpunten. Het noemt drie voorbeelden.
Het eerste is de afvoer van water. Nederland wordt steeds afhankelijker van pompen, en dat kost energie en geld. De keuze is of Nederland meteen overgaat op pompen, of eerst het winterpeil verhoogt, zodat water langer onder vrij verval naar zee kan.
Het tweede is zoet water. Verzilting is deels te beperken, bijvoorbeeld bij sluizen, maar niet overal. De vraag wordt waar het water zoet blijft en waar niet.
Het derde speelt rond Rotterdam, waar een hogere zee samenkomt met de afvoer van Rijn en Maas. Opties zijn hogere stormvloedkeringen, het afdammen van de Nieuwe Waterweg of die juist helemaal open houden. Elke optie heeft grote gevolgen voor scheepvaart, landbouw en de stad. Rond het eind van deze eeuw zijn bovendien alle stormvloedkeringen aan vervanging toe.
De herijking van het Deltaprogramma, in september 2026 gepresenteerd, trekt dezelfde lijn. Technische ingrepen alleen zijn niet genoeg; ook het gebruik van het land moet veranderen. Deltacommissaris Co Verdaas zei dat Nederland moet 'accepteren dat niet alles meer kan'. Volgens het Deltaprogramma 2027 is tot 2050 ongeveer € 40 miljard nodig om Nederland veilig en leefbaar te houden. Het tekort in het Deltafonds, waaruit onder meer dijken, stuwen, gemalen en zoetwatermaatregelen worden betaald, is opgelopen tot € 12 miljard.
Proeven met een andere kust
Naast opschalen wordt er geëxperimenteerd. Bij Bierum aan de Groningse kust hebben de provincie en Waterschap Noorderzijlvest een dubbele dijk aangelegd: een hogere dijk aan de zeekant en een lagere erachter. Op 18 september 2026 ging er een getijdenduiker open. Sindsdien stroomt twee keer per dag brak water uit de Eems het gebied tussen de dijken in en uit. Er bezinkt slib dat later bouwmateriaal voor dijken kan worden, en er wordt geëxperimenteerd met zouttolerante gewassen en de kweek van zeewier en schelpdieren.
De vraag is of zo'n brede kustzone een alternatief is voor het steeds verder verhogen van zeedijken. Het antwoord komt pas over jaren. Wat wel vaststaat: hoe sneller de zee stijgt, hoe sneller Nederland moet aanpassen. Het kennisprogramma wijst erop dat de stijging nu nog te vertragen is door wereldwijd minder broeikasgassen uit te stoten.